كارنامه اسلام

دكتر عبد الحسين زرين‏كوب

- پى‏نوشت‏ها -


يادداشتها

1.بامداد اسلام،چاپ اول/113

2.29/. Guillaume,A.,lslam

Hitti.Ph. K.,The Arabs, A Short History, 4th ed 3.84/.

4.523/ Sarton, Introduction,Vol I

5.10، Durant,W.,The Age of Faith, Part IV, Chap. XIV

6.524/ Sarton, Introduction, Vol, I

7.بر خلاف قول بيرونى كه اين مقدمه را تقريبا از جعل زنادقه اسلام مى‏داند شواهد و امارات حاكى از اصالت در اصل آن هست.براى تفصيل‏رجوع كنيد به كريستن سن،ايران در زمان ساسانيان/3-451.

8.متز،الحضارة الاسلاميه،1/57

9.«من ظلم معاهدا و كلفه فوق طاقته فانا حجيجه يوم القيامه‏»،فتوح‏البلدان،/162

10.131/ Assemani, Bib. Orient. Roma 1917-23 Vol.III

Arnold,(Toleration) in Hasting,s E.R.E. 11.369/12

12. . Gobineau, Religions et Philosophies/24 ff

13.مثل كريمه:او لم ينظروا فى ملكوت السموات و الارض...،ان فى خلق‏السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات لاولى الالباب.

14.قل هل يستوى الذين يعلمون و الذين لا يعلمون انما يتذكر اولو الالباب،يرفع الله الذين آمنوا منكم و الذين اوتو العلم درجات،فاسالوا اهل‏الذكر ان كنتم لا تعلمون.

15.شهد الله انه لا اله الا هو و الملائكة و اولو العلم قائما بالقسط.

16.احياء العلوم،1/11

17.مثل:من جائه الموت و هو يطلب العلم ليحيى به اسلام فبينه و بين‏الانبياء فى الجنة درجة واحدة،طلب العلم فريضة على كل مسلم،اطلبواالعلم و لو بالصين،العلماء ورثة الانبياء، اقرب الناس من درجة النبوة‏اهل العلم و الجهاد،يشفع يوم القيامة ثلاثة:الانبياء ثم العلماء ثم‏الشهداء.براى اسناد اين احاديث و نظائر آنها رجوع شود به:احياءالعلوم غزالى و هامش آن: «المغنى عن حمل الاسفار»،1/15-12

18. f.Margoliouth, Mohammed andThe Rise of Islam, London 270/1905

19.اسد الغابة،2/222

20.احياء العلوم،1/36

21.ايضا،1/23

22.ايضا،1/36

23.درباره اهميت نقش ايرانيان در تمدن اسلامى،مخصوصا رجوع شودبه داوريهاى سرويليم موير،دوزى،و گلدزيهر درين باب.براون،تاريخ ادبى ايران،جلد اول،ترجمه على پاشا صالح، 1333/407-364

24.به خاطر اهميت علمى و ادبى اين دوران است كه آن را محققان يك‏نوع عصر رنسانس در اسلام خوانده‏اند.مقايسه شود با: .1922 MEZ, A., Renaissance DES Islams,

25.در مورد ولتر البته بايد بين آنچه او به عنوان مورخ نوشته است‏با آنچه‏به عنوان نمايشنامه نويس دارد فرق گذاشت.درباره اقوال وى وهمچنين درباب سخنان فرانسيس بيكن در باب محمد و اسلام رجوع شود به: 59،56-55/1962 Hitti,Ph.Kh., Islam AndThe West,

26.در باب داوريهاى تعصب آميز گذشته اروپائى‏ها،مقايسه شود با: تاريخ ايران بعد از اسلام، چاپ دوم/581

27. 12-10/ Werner, Philosophie Gre,cque,PP

28. 15-14/ IBID

29.ارسطو در مقدمه متافيزيك مى‏گويد كه معرفت‏بخودى خود و مستقل‏از منفعت آن،به انسان خرسندى و شادى مى‏بخشد.اريستوكسن‏شاگرد او هم،در رساله ارثماطيقى نقل مى‏كند فيثاغورس اولين كسى‏بود كه اين علم را به ماوراء حوائج مربوط به تجارت رسانيد. 30. ابن الفقيه،طبع ليدن/39-137

31.ابن خرداذبه،چاپ دخويه،/107-106 مقايسه با: 9-8/ Vassiliev, Byzance

32.35/ Grunebaume, L,Islam Medie,val

33.احياء العلوم،1/37

34.مجتبى مينوى،«ترجمه علوم چينى‏»،مجله دانشكده ادبيات 3/1

35. 92-185/1838 Theophanes Continuatus,ed. Bekker,

36. 546/پ Sarton, Introduction,

37.درباره كاغذ و نقشى كه مسلمين در اشاعه صنعت مربوط به آن داشته‏اند،رجوع شود به: تاريخ صنايع و اختراعات،تاليف پيرروسو،ترجمه‏حسن صفارى 1341/3-162

38 و 39.در باب بيت الحكمه مامون و همچنين براى اطلاعاتى درباره‏كتابخانه در عصر خلفا رجوع شود به:عصر المامون،1/6-375،مقايسه شود با: 1928 Pinto, O., Le Biblioteche Degli Arabi,

40.در باب اصل اين روايت و نقد آن رجوع شود به:جرجى زيدان،تاريخ التمدن الاسلامى 3/51-44 و حواشى دكتر حسين مونس/51

41.اينكه قتيبة بن مسلم هم،چنانكه بيرونى نقل مى‏كند،در فتح خوارزم‏به نابود كردن كتب امر كرده باشد،به جهات مختلف بعيد به نظر مى‏رسد. مقايسه شود با: Barthold, V._V. , Turkistan, 1958/1

42.در باب مدارس در نزد مسلمين و نقش مدرسه نظاميه رجوع شود به: Talas, A., La Madrasa Nizamyya Et Son Histoire,1939

43.براى مدارس قبل از آن رجوع شود به:متز،الحضارة الاسلاميه‏1/19-318

44 Islam/245Guillaume, A.,(Philosophy andTheology) in Legacy of.

Scheader, der Mensch in Orient und Okzident, Munchen 45. 60-107/1960

46.552،346، Rosenthal. F. Fortleben der Antike im Islam/25

47.در باب كليله رجوع شود به همين كتاب،يادداشت‏شماره 7،و درباره

E.Littmann در الف ليل و بحثهايى كه درباب مآخذ آن شده است رجوع نمائيد به مقاله دائرة المعارف اسلام،چاپ جديد بزبان فرانسوى،ج 1/75-369.

48 Arabern,Leipzig 1905Hirschberg, Geschichte der Augenheilkunde bei den.

49. 57 Hirschberg, op. cit./

50.اين واقعه را درباره بناى بيمارستان عضدى نقل كرده‏اند اما آن‏بيمارستان مدتها بعد از وفات رازى درست‏شده است.ظاهرا بيمارستان‏معتضدى كه مربوط به عهد رازى است‏بسبب شباهت نام بعدها درين‏مورد با بيمارستان عضدى خلط شده است.

51.دكتر محمود نجم آبادى،«قانون‏»،مجله معارف اسلامى،1/4

Hitti, Ph. K., History of the Arabs, 7th ed. New York. 52

6-5/1960

53 1929/162 Hitti, Ph. K., An Arab-Syrtan Gentleman, New York.

Meierhof, M.,[Science and Medicine] in Legacy of Islam, 54.

353/.حح خژ8

55.اقدامات وليد اموى در مورد جذاميها كه به روايت طبرى آنها را از

گدائى و ولگردى در بين مردم بازداشت تا حدى نوعى احتياط

بهداشتى هم بود اما منتهى به تاسيس بيمارستان نشد.

56.355 Lewin, B., EI(2), Vol.I/

57 و 58.براى تفصيل بيشتر درباب احوال و آثار ابن ابى اصيبعه و ابن بيطار،

و همچنين درباره بررسى‏هاى مسلمين در باب فلاحت رجوع شود به

J. Vernet, ،در ماخذ مذكور در شماره 47، مقالات مصطفى الشهابى،

ج 2/22-920 و ج 3/16-715 و 60-759

59.سيد حسين نصر،نظر متفكران اسلامى درباره طبيعت/103-98

(Xenophanes) حكيم يونانى هم فسيل را نشانه‏يى مى‏دانسته 60.كسنوفانس

است از اينكه زمين مكرر زير آب دريا فرو رفته و بيرون آمده است.

رجوع شود به:73 Sarton, Introduction, I/

61.585/پ Sarton, Introduction,

62.مصاحب،خيام بعنوان عالم جبر/103

63.4-563/پ Sarton, Introduction,

64.خيام بعنوان عالم جبر/104

Carra de Vaux, in Legacy of Islam/ 66.مصاحب،خيام بعنوان عالم 65. 390 جبر/109

67.سارتون،سرگذشت علم،ترجمه احمد بيرشك/205

68. 1138/ Nallino, EI(2),Vol.I

69.تقى زاده،تاريخ علوم در اسلام/99

Aydin Sayili, in Ankara uniuersitesi dil ue Tarib-Gografya. 70

3-2/2-1 Fakultesi Dergisi,Cilt XIV, Sayi

71.تقى زاده،تاريخ علوم در اسلام/97

72.4-143 Millas, J.M. EI(2), Vol.I/

73.334 Legacy of Islam/

74. 271 Sarton, Introduction I/

75.مصاحب،خيام بعنوان عالم جبر/106

76. 694 Sarton Introduction, I/

77. 181 Carra de Vaux, Penseurs de l|Islam II/

78. 29-128 Usher, A., History of Mechanical inuention I/

79.368/2 Kraus-Plessner, EI (2),Vol.

80.درباب عباس بن فرناس و كارهاى او رجوع شود به:

ff Levi_Provencal, E., La Ciuilisation Arabe En Espagne, 76

81.75 Barthold V._V., La De,conuertede L,Asie/

82. 590 I/590M.Ahmed, EI (2),Vol.II/

83.مروج الذهب 1/59

84. 590 EI (2),Vol.II/

Sarton, Introduction, I 85. 571/

86.75/ Barthold, Decouverte

Rambaud, l,Empire Grec, Paris 87. 435/1870

9-8/1935 Vasiliev. Byzance et les Arabes, Bruxelles

88.ن.مار،آثار گزيده(بزبان روسى)،5/105-104،مقايسه شود با:

نيكيتين در: 74/ Barthold, Decouverte de l,Asie

89.احسن التقاسيم/19-16 مقايسه شود با:آدم متز،الحضارة الاسلاميه 2/7-6

90.متز،الحضارة الاسلاميه 2/10 Legacy of Islam/90 Kramer, J.H. [Geography and Commerce] in.91

92.13/ Carra de Vaux, Pensurs, II

93.جرجى زيدان،تاريخ التمدن الاسلامى 3/109

94.براى تفصيل بيشتر و ارزيابى جامعتر از كار تاريخ نويسان اسلامى

رجوع شود به:تاريخ در ترازو/75-67

95.وفيات الاعيان 4/311

96.ايضا 4/4-253

97.29/ Barthold, Decouverte

98.مروج الذهب 2/327

99.تاريخ بغداد 10/186 مقايسه شود با:عبال اقباس،خاندان نوبختى.

100.مفاتيح الغيب 5/537

101. Horovitz, (Torath), EI (1) Vol. IV

102.معارف/13

103.«هان تا سپر نيفكنى از حمله فصيح×كاو را جزين مبالغه مستعار نيست‏»-سعدى

104.الفصل 1/4-82،و بعد.ابن حزم فصل مفصلى در رد مقالات يهود

دارد كه حاكى است از آشنائى دقيق با تورات.درين انتقادات نظر

ابن حزم تنها دفاع از اسلام نبوده است‏به هجوم و رد بر عقايد يهود هم

بى‏شك نظر داشته است.محمد ابو زهره،ابن حزم/2-191 در باب

امكان نسخ كه نزد مسلمين مبتنى بر اصل جواز تغيير مصلحت تلقى

مى‏شده است،رجوع شود به:كشف المراد/224 و انوار الملكوت/197

105.الانوار و المراقب،طبع نيويورك 45-1939/4-292

106.ايضا/296

107.الرد على النصارى/6-42

108.ايضا/16-7

Grunebaume, l,Islam Medieval 109.7-56/

«تو بر يارو ندانى عشق باخت×آفتى نبود بتر از ناشناخت‏»-مثنوى

110 Summa Contra Gentiles.

111. Guillaume,A.,BSOAS

112.وفيات الاعيان 1/685 113.العقد الفريد 1/207

114. 22-19/ De Menasce, Une Encyclope|die mazdee|nne

115.الملل و النحل،ترجمه افضل تركه/182

116.انوار الملكوت/200

117.شيخ صدوق،كتاب التوحيد/16-215

118.ابن طيفور،كتاب بغداد/23-22

119.524/ Sarton, Introduction I

120.بيرونى،الهند/2-51

121.كشف المراد/217

122.بحار الانوار 2/19

123.ايضا 2/11

124.اين استدلال را در نهج البلاغه،احياء العلوم،و كتاب ميزان غزالى

نيز مى‏توان يافت،مقايسه شود با: de Pascal, Santander 1920/5 M. Asin Palacios, Los Precedentos Musulmanes del Pari

125.كتاب الامانات و الاعتقادات،ليدن،1880/25-63

126.دلالة المتحرين،پاريس 3/18

127.رجوع شود به مقاله نگارنده،مجله يغما.در ذيل آن مقاله اسم

شارح گلشن راز بجاى شيخ محمد لاهيجى بغلط عبد الرزاق چاپ شده

است،بايد اصلاح كرد.

128.الانتصار/2

129.معجم الادباء 1/94-189

130.مرآة الزمان 1/344 و 262

131.دو اثر مهم غزالى كه اين نظر را تاييد مى‏كند عبارتست از:

تهافة الفلاسفه،و الجام العوام.

132.6/ Lahr, Cours de Philosophie I

133.مقايسه شود بين قول ژيلسون،فلسفه در قرون وسطى/345 با بحث

كوادرى،فلسفه عرب/25-24

134.تبصرة العوام/57 و نظير آن را با بعضى تفاوتها به نظام(شهرستانى،

الملل و النحل،چاپ اروپا/39)و حتى هشام بن الحكم(الفرق/79-

84)نسبت داده‏اند. 135.الفرق بين الفرق/86

Malebranche, Entretiens Met.VII, 136.7

در باب مذهب فنوميسم رجوع شود به:متافيزيك فليسين شاله،

ترجمه نگارنده/35-34

137.ژيلسون،فلسفه در قرون وسطى/347

138.گارده-قنواتى،مدخل در علم كلام(فرانسوى)/8-284

Pines,Beitrage zur Islamischen Atomenlehre, Berlin. 139 23-103/1936

140.وفيات الاعيان 4/239 در باب ادعاى فارسى الاصل بودنش،رجوع

شود به:دكتر صفا،تاريخ علوم عقلى/179

141.الفهرست/357

142.دكتر صفا،تاريخ علوم عقلى/164

143.67-66/ Quadri, G., la Philorophie Arabe

144. 347/ Gilson, la Philosophie au Moyen Age

145.شهابى،رهبر خرد/277،204،51-150

146.سير حكمت در اروپا/،14-163-39-138

147.ژيلسون،فلسفه قرون وسطى/351

148.كوادرى،فلسفه عرب/96

149. 260/ Legacy of Islam

Carra de Vaux,Penseurs IV 150.102/

مقايسه شود با: Der Islam/22-26Goldzihcr,uber die Benennung der Ichwan_al_Sata

151. Leipzig 1876Dietrici Der Darwinismus in X undXIX Jahrhundert,

152.60-59/ Quadri, Philosophie Arabe

153. 162/ Gordon Leff, Medieval Thought, P.B.

154. 368/ Gilson, Philosophie au Moyen Age

155.قصص العلما،طهران 1304/278

156. 236/ Renan, E., Anrroes

157. 194-1924 Horten, Die Philosophie des Islam, Munchen

158. 86-385/ Guillaume, A., Legacy of Islam/279.159 Gilson, Philosophie au Moyen Age

160. Hastings 2/266Carra de Vaux, [Averroes, Avrroeism], in

161.پل كراوس،رسائل رازى طبع مصر/209

162.مبرد،الكامل،ليپزيگ 1874/150

163.ايضا/77

164.جاحظ،البيان 1/213

165.131/ Sprenger, Muhammad, Berlin 1861-69, III

166. 518/ Sarton, Introduction, I

167.خمس رسائل،استانبول 1301/187 مقايسه شود با:البيان 1/100

168.جاحظ،البيان 1/213

169.ابن مسكويه،تهذيب الاخلاق/44

170.نهاية الرتبة فى طلب الحسبه،المشرق/1085

171. 7-405/ Goldziher, Muhammedanische Studien,II

172.ريحانة الادب 6/263

173.ايضا 6/261

174.الجواهر...2/278

175.ريحانة الادب 6/260

176.ويل دورانت 11/117

177.ايضا 11/318

178.گوستاولوبون،تمدن اسلام و عرب/672

179.86/ Guillaume A. Islam

180. 14/ Grunebaume, L,Islam Medieval

181.نقد ادبى چاپ دوم 1/139

182.عمدة الطالب/55

183.لامنس كه فقه اسلامى را از جهات عديده تحت تاثير نفوذ خارجى

مى‏داند مى‏گويد اين عوامل چنان به يكديگر درآميخته‏اند كه بهرحال

فقه اسلام در ذهن انسان تصور يك وحدت و حتى يك اصالت را القاء

مى‏كند.

93/ Lammens, l,Islam

184. 169/ Grunebaume,l,Islam Medieval

185. Islam /308-309D. de Santillana, [Law and Society], Legacy of

186.109/ Tritton, A. S. lslam, London 1957

187. 122/ Gibb, H. A. R. Mohammedanism

188.صابى،كتاب الوزراء/22 مقايسه شود با:متز،الحضارة الاسلامية‏1/149

189.دكتر زرين كوب،«مسجد،گالرى هنرهاى اسلامى‏»،مجله هنر و مردم‏فروردين 1344

190 Victor Hugo, les Orientales.

191.ويل دورانت،مشرق زمين گاهواره تمدن 2/853

192. 225/ Lane-Poole, Moors

193.ابراهيم بن مهدى را عباسيان در بغداد بر ضد مامون علم كردند و او

در مدتى كه مامون در خراسان بود(203-202)در بغداد خلافت

كرد اما وقتى مامون به حوالى بغداد رسيد وى متوارى شد و بعدها

مشمول عفو برادرزاده خويش گشت.در اغانى ابو الفرج اطلاعات

بسيار راجع به موسيقى او هست.

194.367/ Farmer, [Music] in Legacy of Islam

195. 371/ Ibid

196.ارزش ميراث صوفيه چاپ سوم 111

197. 313/ Grunebaume, l,Islam medieval

198. 316/ ibid

199. 5/ D. M. Lang, The Wisdom of Balahwar

200.براى تفصيل رجوع شود به مقاله نگارنده درباره داستان زندگى‏بوذاسف، ايندوايرانيكا/32-25

201. 192/ Gibb, [Literature], Legacy of Islam

202. 97/1911 Mackail, Lectures on Poetry,

203. 2-191/ Gibb,[Literature] in Legacy of Islam

204.شعر بيدروغ/68-266

205. 1962 Von Grunebaum, Oriens,

206. 305/ Becker C., Islamstudien I

207. Spengler, O., Die Untergang Des Abendlandes

Torino 1929 Gino Loria, Storia Della Matematiche, Vol.I, 208.

209.كتاب الشفا،فصل اول،مقاله اول،«فن الطبيعيات‏»،طبع طهران

/28 ايضا فصل 7 مقاله 5 فن ششم/همچنين الاشارات فصل 7

مقاله پنجم نمط 13.

210. G. Furlani, Avicenna E IL Cogito Islamica

211. Madrid 1931/64Angel Gonzales Palencia, EI Islam y Occidente

212. 1948 Gilson, E., Dante et Pnilosophie,

213. E.Cerulli, Libro Delia Scala Vaticano 1949

214. 67/ Gibb, H., The Influence of Islamic Culture 84-5

215. 39-329 Renan, E., Averroes, 8e ed. p

216. 86/ Grunebaum,l,Islam Medieval