موقوفات مسجد بازار نجف آباد

درب اصلي مسجد که در ضلع غربي قرار دارد همراه با دو سکوي سنگي، دو مناره بلند و باشکوه در طرفين، با کاشي کاري و نماي زيبا، آن را از داخل بازار ديدني کرده است. ضلع غربي مسجد از درب ورودي تا رسيدن به ايوان هاي جنوبي، به دو قسمت تقسيم شده است. قسمت داخلي که تأسيسات و نيازمندي هاي مسجد از قبيل سقاخانه، وضوخانه، انبار، چاه آب، آب انبار و اتاق متولي مسجد در آن قرار دارد. قسمت بيروني رو به خيابان شامل تعدادي مغازه است که از موقوفات مسجد محسوب مي شود.
اين مغازه ها که از وسعت ديد واقف آن حکايت دارد و در کمتر مسجدي چنين گسترده به چشم مي خورد، هر کدام به منظوري در نظر گرفته شده است.

ه- اجاره يکي از مغازه هاي مسجد براي حقوق متولي مسجد در نظر گرفته شده است.
و- اجاره مغازه دومي را به عنوان حقوق امام جماعت مسجد در نظر گرفته اند.
ز- مغازه سومي وقف هزينه لوازم روشنايي و روغن چراغ مسجد گرديده است.
ح- عوايد مغازه چهارمي را براي خريد فرش و گليم مسجد در کنار نو و کهنه کردن آنها در نظر گرفته اند.
ط- آخرين و جالب ترين مورد وقف، مغازه اي است که در آمد آن مي بايستي خرج آب و يخ گردد تا نمازگزاران و مسلمين در تابستان بتوانند از آب سالم و سرد برخوردار گردند.
علاوه بر اينها سنگ نوشته اي بر ديوار مسجد نيز نصب شده که شخصي به نام حاجي محمد علي (فرزند مرحوم آقا احمد نجف آبادي) در سال 1305 ق دو باب مغازه را در بازار وقف مسجد نموده است.
نکته قابل ذکر و با اهميت اين بنا و به طور کل ساير اماکن عام المنفعه در ايران، تاسيسات موقوفه اي بوده که سازندگان براي اداره امور حفظ، نگهداري و مرمت آنها براي هميشه در نظر گرفته اند. موارد مشابه اي از اين قبيل موقوفات در سراسر ايران وجود دارد. به طور مثال، مورخان نوشته اند: «در قرن پنجم خواجه نظام الملک طوسي تعداد زيادي کاروانسرا، حمام و مغازه را در مسير طولاني خراسان به ري ساخته و وقف نظاميه ها کرده است تا عوايد آن صرف اداره امور آن ها گردد.»

بديهي است چنانچه به اين وقف ها و وصيتنامه ها عمل شود، اين گونه بناها هيچ گاه تخريب نخواهد شد و مانعي نيز در فعاليت آنها پديد نخواهد آمد. پديده وقف از جمله ابتکارات مسلمانان است که غربي ها و مستشرقين بر آن تکيه کرده و همواره ستايش گر آن بوده اند.

در قسمت شرق مسجد، درب ديگري وجود دارد که ورود نمازگزار محلات شرقي را به مسجد آسان مي کند و در کنار راهروی آن وضوخانه و آبريزگاه هايي ساخته شده است. در طرف ديگر اين درب، خانه اي براي متولي مسجد در نظر گرفته و ساخته شده بود که مي توانست به همراه عيال و فرزندان خود در آن ساکن و امور مسجد را انجام دهد.

اهميت مسجد بازار در طول حياتش برکسي پوشيده نيست. اين مسجد از بناهايي است که هميشه مورد توجه مردم براي مراسم هاي سياسي و عبادي بوده است و همواره محل اخذ خبر از تمام اتفاقاتي بوده که در کشور به وقوع مي پيوسته است. از جمله اين وقايع، ماجراي معروف ملا زين العابدين و تبليغ فرقه بابيت است که توضيح آن در جاي خود بيايد. هم اکنون نيز اين مسجد از اين ويژگي هاي خاصي نسبت به ديگر مساجد شهر برخوردار است.

امامان جماعت آن از روحانيون سرشناس و مورد وثوق مردم و از تشخص زيادي برخوردار بودند. روحاني معروف ملا زين العابدين، آسيد محمود سجادي، از پيشگامان قديمي امامت جماعت و محمد اسماعيل (غيور) از مؤذنان اين مسجد بودند.

📌بخشی از کتاب «مقدمه ای بر تاریخ و فرهنگ مردم نجف آباد» به قلم «فضل الله خلیلی»؛ کاری از انتشارات مهر زهرا (س)